Spor ile ilgilenenler ile bu kişiler ile ilişkili oldukça geniş bir toplum kesimini ilgilendiren çok önemli bir konu DOPİNG kelimesi ile tanımlanmaktadır.

Sportif performansın (fizik, kondisyon, beceri, kas kuvveti) arttırmak amacıyla doğal yetenek, antrenman ve beslenme dışında yöntem ve maddelerin uygulanmasına “Ergojenik yardım” adı verilmektedir. Ergojenik yardımcılar, fizyolojik (alkali tuzlar, kan dopingi), psikolojik (hipnoz, stres terapisi), mekanik ve biyomedikal (vücut kompozisyonu, giysi ve malzeme), besinsel (karbonhidrat yükleme, amino asit, vitaminler) ve farmakolojik (kullanımı izinli ve yasak ilaçlar) olarak sınıflandırılabilir. Bunlardan farmakolojik ve fizyolojik yardımcılar ayrıca “doping” kelimesi ile tanımlanmaktadır.

Doping, doğal olmayan ve sporcu/yarış hayvanının sağlığı için zararlı madde ve yöntemlerin kullanılması ve/veya performanslarını çoğaltabilecek veya sporcu/yarış hayvanının vücudunda bulunan bir madde veya “Dopingle Mücadele Olimpik Hareket İlkeleri” ekinde sunulan listede belirtilen madde ve yöntemlerin kullanımı olarak tanımlanır.

Doping: fiziksel ve fizyolojik olarak performansın arttırılması, yorgunluğun geciktirilmesi ve antrenmanlara dayanıklığın arttırılması ile antrenmanların çoğaltılması, performansı bozan heyecan ve endişenin önlenmesi, diğer ilaçların saklanması, daha iyi bir yarışma moralinin sağlanması ve sosyal nedenlerle yapılmaktadır.

Doping kullanımı :

I. Spor ahlakı yönünden doğru değildir:

• Sporculuk prensiplerine ve centilmenliğe aykırıdır,
• Diğer yarışmacılar için haksız rekabet ortamı doğurur,
• Sporcunun çevresince gösterilen güveni kötüye kullanmasıdır,
• Yasalara karşı gelmektedir.

II. Sporcu ve yarış hayvanı sağlığı yönünden sakıncalıdır:
• Sporcu/yarış hayvanının biyolojik ritmini bozar,
• Yan etkileri nedeniyle sağlığı tehlikeye sokar,
• Kalıcı ruhsal ve fiziksel bozukluklar olabilir,
• Alışkanlık yapabilir.

Hacettepe Üniversitesi ile Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü arasında 1989 yılında yapılan protokol gereği, Hacettepe Üniversitesi’nde kurulmuş olan Türkiye Doping Kontrol Merkezi, geçen süre içerisinde önemli adımlar atmış ve eksiklerini tamamlayarak Uluslararası Olimpiyat Komitesi Tıp Komisyonunca ruhsatlandırılmak amacıyla resmi başvurusunu gerçekleştirmiştir. İlk 10’lu paket başarı ile %100 doğru olarak sonuçlandırılmış olup 2. 10’lu idrar paketi ise beklenmektedir. At dopingi için ise “Association of Official Racing Chemist” kuruluşu ile temas kurulmuş olup işlemler yürütülmektedir. 2000 yılından itibaren ISO 17025 akreditasyonu da gerekli olduğundan bu amaca yönelik çalışmalar da sürdürülmektedir. Merkezimizde, Uluslararası Olimpiyat Komitesi Tıp Komisyonunca yayınlanan ve sporcular tarafından kullanımı yasak ve kısıtlı olan ilaç sınıflarını içeren listedeki tüm ilaçlar ile resmi at dopingi akreditasyon kuruluşlarınca yayınlanan ve insan doping listelerine benzemekle birlikte bazı farklar bulunan maddelerin analizleri 7 tarama gurubu üzerinden yapılmaktadır. Her tarama grubunda farklı ilaç grupları ve yüksek teknoloji ürünü bilgisayar kontrollü farklı cihazlar bulunmakta ve analizler farklı ekipler tarafından yapılmaktadır.

Yukarıda belirtilen çalışmaları gerçekleştirmek üzere merkezimizde eczacı ve kimyacılardan oluşan analiz ekibi ve 4 personel olmak üzere kadrolu toplam 11 eleman, Hacettepe Üniversitesi Eczacılık Fakültesi öğretim elemanları tarafından eğitilmekte ve çalışmalarını birlikte sürdürmektedir. Doping maddeleri ile ilgili Analitik Kimya ve Biyokimya dallarında doktora ve yüksek lisans tez çalışmaları yürütülmekte olup bitirilenler ile ilgili olarak uluslar arası dergilerde yayın faaliyetleri sürdürülmektedir.

Uluslararası Olimpiyat Komitesi tarafından yayınlanan doping maddelerinin listesinde yer alanlar, kullanımı yasak veya kısıtlı olarak ayrılmaktadır. Her gurubun altında "ve benzerleri" ismi altında listenin daha büyük olduğu bildirilmektedir. Burada benzerleri kelimesinden amaç kimyasal ve farmakolojik olarak benzerliktir. Merkezimizde şu ana kadar 1000 civarında çeşitli ilaç, metaboliti, kimyasal madde, referans madde ve diğer tip farklı maddelerin analizleri gerçekleştirilmiştir. Bu sayı ile de yetinilmeyerek girişimlerimiz sürmekte ve ilaç, metabolit ve referans madde sayımız her gün çoğalmaktadır. Doping sayılan etken maddeyi içeren ilaçları kullanan kişilerde bu ilaçlar vücut içerisinde metabolitlerine dönüşmekte ve merkezimiz binlerce madde arasında bir analiz gerçekleştirmektedir. Bu maddelerin miktarları idrarda çok az olup çeşitli doping olmayan maddeler ile de karışmaktadır.

Sporcuların Testosteron/Epitestostoren (T/E) oranları Avrupa Konseyince istenilen Doping Pasaportuna yazılması gerekmektedir. Doğal olarak insanlarda 6’dan ve atlarda 12’den küçük olması gereken T/E oranı bu değerlerin üzerinde bulunduğu zaman doping sayılmakta ancak bazen tıbbi nedenlerle doğal olarak da bu oranın yüksek olduğu durumlarla da karşılaşılmaktadır. Bu değerin bilinmesi ile sporcuların veya atların yanlış olarak doping ile suçlanması önlenmiş olacaktır. Elit sporcularından seçilenler yıl içerisinde en az üç kez önceden habersiz olarak doping kontrolüne alınarak elde edilen sonuçlar doping pasaportuna işlenmektedir. Bu konunun atlar için de uygulanması önerilmektedir.

Atlara endojen olsun ya da olmasın dışarıdan verilen yasaklanmış maddeler :

1. Sinir sistemine etki eden maddeler; Amfetamin, morfin v.b.,
2. Kardiyovasküler sisteme etki eden maddeler; ß-blokörler, a-agonistler
3. Solunum sistemine etki eden maddeler; ß2-agonistler, efedrin v.b.,
4. Sindirim sistemine etki eden maddeler; Antiasitler v.b.,
5. Üriner sisteme etki eden maddeler; Diüretikler v.b.,
6. Üreme sistemine etki eden maddeler; Steroidler v.b.,
7. İskelet kaslarına etki eden maddeler; Lokal analjezikler v.b.,
8. Kan sistemine etki eden maddeler; Salisilatlar v.b.,
9. Lisans almış aşılar dışında kalan; bağışıklık (immün) sistemine etki eden maddeler; Glukokortikoidler v.b.,
10. Endokrin sistem, endokrin salgıları ve sentetik tamamlayıcıları olan maddeler; Peptid hormonlar, anabolik steroidler v.b.,

Yukarıda verilen ilaç sınıflardan en önemlilerinin özellikleri, sporda kullanım nedenleri ve yan etkilerine kısaca bir göz atarsak:
Stümülanlar merkezi sinir sistemini doğrudan etkileyen maddeler olup sporcular tarafından sıklıkla kullanılırlar. Aktiviteye arttıran ve yorgunluk hissini azaltan maddelerdir. Uyanık olma, konsantrasyonu arttırma etkileri bulunmaktadır. Sinirlilik, kalp atım hızının artması, kan basıncının yükselmesi, su kaybı ve dolaşım bozuklukları yan etkileridir.

Narkotikler merkezi sinir sistemini etkileyip acı hissini azaltırlar dolayısıyla ağrıya duyulan hassasiyeti maskelemek amacı ile kullanılır. Solunum depresyonu ile fiziksel ve psikolojik bağımlılık riski gibi yan etkileri bulunmaktadır.

Anabolizanlar, doğal erkeklik hormonu testosteronun türevi olup doku yapıcı ve kas yapıcı etkileri bulunmaktadır. Vücuda alındıktan sonra deride, iskelet ve kaslarda protein oluşumunu arttırmaktadır. Kas kitlesi ve gücünü arttırdığından özellikle ağırlık ve güç isteyen spor dallarında kullanılmaktadır. Normal hormon fonksiyonunu etkileyip karaciğere zarar vermektedir. Kan, lipid ve kardiyovasküler sisteme geri dönüşümsüz yan etkileri bulunmaktadır.
İdrar söktürücüler, idrar atılımını hızlandıran ilaçlar olup ağırlık kategorilerinin önemli olduğu spor dallarında ve maskeleyici amaçla kullanılmaktadır. Su kaybı nedeniyle performansta azalma, böbrek ve kalp yetmezliklerine neden olmaktadır.

Yarış hayvanlarının kan ve idrar gibi biyolojik materyallerinde aranılacak doping maddeleri için kullanılan analitik yöntemler :

YÖNTEMİN ADI	TAYİN EDİLEN MADDELER
GAZ KROMATOGRAFİSİ – KÜTLE SPEKTROMETRESİ	Amfetamin, morfin v.b., Beta-blokörler, a-agonistler v.b., ß2-agonistler, efedrin v.b., Antiasitler v.b., Diüretikler v.b., Lokal analjezikler v.b., Salisilatlar v.b., Glukokortikoidler v.b., Peptid hormonlar, anabolik steroidler v.b., NSAID.
YÜKSEK PERFORMANSLI SIVI KROMATOGRAFİSİ	Kafein, Teofilin, Kortizon, Hidrokortizon
ELİZA	Narkotikler, Bronkadilatörler, Promazin, İzoksuprine, Kortikosteroidler, Klenbüterol, Barbituratlar, Benzodiazepin, Kokain, Nandrolon, Boldenon.

Kullanımı yasak olan ilaçlardan stimülanlar ve narkotik analjezikler, Gaz Kromatografisi - Azot Seçici Dedektör ile ve Gaz Kromatogrifisi - Kütle Spektrometresi (GC-MS) ile; anabolik ve maskeleyici ajanlar GC-MS ve Gaz Kromatogrifisi - Yüksek Ayırıcılı Kütle Spektrometresi (GC-HRMS), anabolik steroid metabolitleri GC-HRMS ile; diüretikler, Yüksek Basınçlı Sıvı Kromatografisi (HPLC) ve GC-MS ile, Peptit hormonlardan bazıları Enzim imminoassay yöntemiyle analiz edilmektedir. Kullanımı kısıtlı olan ilaçlardan kortikosteroidler HPLC ile; beta blokörler GC-MS sistemi analiz edilmektedirler. Aletlerin yakalama sınırları içerisinde var-yok olarak sonuçta doping olup olmadığına karar verilen bu maddelerin yanı sıra bazı maddeler için de miktar tayini gerçekleştirilmektedir:

Yarış hayvanları için kabul edilebilir en üst düzeyleri bildirilmiş maddelerin listesi:

1. Karbondioksit : 37 mmol/L plazma,
2. Dimetil sülfoksit : 5 µg/ml idrar,
3. Hidrokortizon : 1 µg/ml plazma,
4. Nandrolon : İdrarda serbest ve konjuge (5 a-estran-3ß-17 a-diol / 5 a-estren-3ß-17 a-diol) oranı 1,
5. Salisilik asit : 750 µg/ml idrar veya 6.5 µg/ml plazma,
6. Teobromin : 2 µg/ml idrar,
7. Toplam arsenik : 0.3 µg/ml idrar,
8. Testosteron : İğdiş edilmiş beygirde 20 µg/ml,
9. T/E oranı : Dişi at’ta 12’den büyükse doping sayılmaktadır.

Merkezimizin çalışma gücü günde 50 idrar numunesinin analizini gerçekleştirebilecek kapasitededir. Ancak doping maddesinin bulunması ve ilaç etkileşmelerinin gözlenmesi gibi durumlarda ikinci kez analiz yapıldığı için süre uzamaktadır. Her gruptaki etken maddelerin Fourier Transform Infrared spektrumları alınarak ve katı maddelerin erime noktaları saptanarak saflık analizleri yapılmaktadır. Daha sonraki aşamalarda bu etken maddeler idrara eklenip, idrarların pH ve yoğunlukları ölçüldükten sonra tüketme, türevlendi rme ve bunun gibi kimyasal ön işlemler uygulandıktan sonra analizleri gerçekleştirilmektedir. Ayrıca her bir maddenin idrardan tüketme verimi hesaplanmıştır. Her gruptan seçilen belirli ilaçlar için bu ilaçları kullanan kişilerin idrarından ilaçların ve bazı metabolitlerinin analizleri gerçekleştirilmiştir. Bu amaçla normal olarak bu ilaçları alan kişilerin idrarları analiz edildiği gibi sağlıklı kişilere de kendi rızaları ile etik komite iznini takiben ilaç vererek idrarları analiz edilmiş olup bu işlemler devam etmektedir. Yapılan analizlerin bilgisayar sisteminde ve dosyalarda saklanması ve arşivlenmesi belirli bir düzen içinde devam etmektedir.

Halen Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğünce tarafımızca analizi istenilen sporcu ve yarış hayvanlarının idrar ve kanlarında doping analizi Merkezimizde gerçekleştirilmektedir. Sonuçlar Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü'ne bildirilmektedir. Bu numunelerin hepsi yarışma dışı doping numuneleri olup, bütün tarama programları uygulanarak Uluslararası Olimpiyat Komitesi tarafından yayınlanan listede yer alan ilaçların hepsinin analizleri Uluslararası Olimpiyat Komitesi standartlarında gerçekleştirilmektedir. Yarışma dışı analizlerin yarışma içi analizler kadar önemli ve özellikle yol gösterici olduğu açıktır. Bu analizlerin devamlılığı sporcularımızın doping yapma eğilimlerini de azaltacaktır. Yarışma dışı doping numunelerinin sayısının çoğaltılması için girişimlerimiz sürmektedir.

Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü ve Hacettepe Üniversitesi elemanlarınca hazırlanan Dopingle Mücadele Vakfı kuruluşu gerçekleştirilmiştir. Bu vakıf ile merkezimizin devlete olan yükünün azaltılması amaçlanmıştır.

Bugüne kadar analiz çalışmalarının yanı sıra doping numunelerinin alınması işlemlerinin de koordinasyonu için çalışmalar yapılmıştır. Dopingle Mücadele Vakfı tarafından bir Bağımsız Doping Numunesi Alım Görevlileri Başkanlığı oluşturulmuş ve Hacettepe Üniversitesi Spor bilimleri ve Teknolojisi Yüksek Okulu Başkanı bu göreve getirilmiştir. Yurdumuzun çeşitli yörelerinden çağrılan hekim, eczacı ve kimyagerlerden oluşan toplam 120 kişilik bir grup 1994, 1996 ve 1997 yıllarında yapılmış olan Bağımsız Doping Numune Alım Görevlisi kurslarında eğitilmiş olup kurslar sonunda katılanlara sertifika ve hüviyet dağıtılmıştır. Bu kişilere bugüne kadar Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü faaliyetleri içerisinde bulunan çeşitli spor karşılaşmalarında ve Futbol Federasyonunun doping alım isteklerinde görev verilmiştir.

Doping konusunda sürekli olarak araştırma yapmayan ülkeler almış oldukları ruhsatlarını kaybetmekte olup sonuçların güvenirliği için merkezlerde araştırma ekiplerinin olması özendirilmektedir. Bu nedenle Merkezimizde ilaçların farmakokinetiğinin araştırılması için çalışmaktadır. Doping ilaçların analizlerine dayanan yöntem geliştirme çalışmalarına yönelik tez çalışmaları da merkezimizde yürütülmektedir. Bu amaçla uyarıcılardan efedrin, pseudoefedrin ve kafein, narkotiklerden morfin ve fentanil, anabolik steroidlerden nandrolon, matandienon, metanolon, stanazolol, testosteron, epitestosteron, androstenedion, beta-blokörlerden asebutolol ve sotalol ve diüretiklerden furosemid’in vücuttan atılımı sağlıklı denekler üzerinde denenmiştir. Bu sayının çoğaltılması için çalışmalarımız sürmektedir. Doping ilaçlarına her yıl yenileri eklenmekte ve bu ilaçların da analizleri ile birlikte farmakokinetiklerinin araştırılması gerekmektedir. Yeni bulunan anabolik steroidlerin metabolitlerinin sentezi de önemli bir sorundur. 1998 yılında merkezimiz eksik cihazlarının alımı tamamlanmış ve şu anda hiç bir eksiği olmayan bir duruma gelmiş bulunmaktadır. Merkezimizin şu anda bulunduğu durum; ilerisi için ümit vermekte ve mevcut elemanlar ile ruhsatlandırılma amacına hızla yaklaşmaktadır.